Publiczne Gimnazjum w Uszwi

ŻYDZI - nazwa Izraelitów po powrocie z niewoli babilońskiej.

DZIEJE:

    Po upadku państwa babilońskiego Żydzi powrócili w 536 r. p.n.e. za pozwoleniem Cyrusa do Palestyny w liczbie ok. 40 tys. Słabe politycznie państwo zyskało na znaczeniu w czasach Nechemjasza, za staraniem którego w 444 r. p.n.e. otoczono Jerozolimę murem; potem pozostawało pod zwierzchnictwem perskim, po jego upadku pod władzą Aleksandra Wielkiego, od 301 pod zwierzchnictwem egipskim, od 174 pod syryjskim. Przeciw Syryjczykom uciskającym Judeę Żydzi podnieśli powstanie pod wodzą Judy Machabeusza. Dzięki zwycięskim walkom zdołali uzyskać niepodległość, którą uznali królowie syryjscy. Z powodu wewnętrznych waśni Rzymianie narzucili im swe zwierzchnictwo w 63 r. p.n.e. Powstanie przeciw panowaniu rzymskiemu 66 r. n.e. spowodowało wyprawę Wespazjana, którą zakończył Tytus w 70 r. zdobyciem Jerozolimy i zrównaniem jej z ziemią; od tej daty zniknęło na zawsze niezawisłe państwo żydowskie, zaś jego mieszkańcy emigrowali do wszystkich krajów imperium rzymskiego, gdzie swobodnie mogli się rozwijać. Rozpaczliwe próby odzyskania niepodległości pod wodzą Bar Kochby w 132 r. stłumił krwawo Juliusz Severus w 135 r. Przeciw Żydom wydano surowe edykty, a moc ich uchylił dopiero edykt mediolański w 313 r., który wszystkim poddanym rzymskim przynosił równouprawnienie pod względem prawnym. Uznanie chrześcijaństwa za religię panującą pogorszyło znowu położenie Żydów, których prawa coraz silniej ograniczano.

WIEKI ŚREDNIE
    W czasach rzymskich wielu Żydów przywędrowało do Hiszpanii, żyjąc tam w pełnym równouprawnieniu. Dopiero po opanowaniu Hiszpanii przez Wizygotów w 590 r. zaczęło się ich prześladowanie, które zmusiło ich do przyjęcia chrześcijaństwa, w innym wypadku zostaliby wypędzeni z ich z kraju. Opanowanie Hiszpanii przez Arabów poprawiło los Żydów, którym zwycięscy przyznali wolność wiary, a nawet własne sądownictwo. Dopiero od 1391 r. zaczynają się nowe prześladowania, od 1480 r. inkwizycja systematycznie tępi wyznawców judaizmu. Po upadku Grenady Ferdynand V pod wpływem wielkiego inkwizytora Torguemady wydał w 1492 r. edykt wypędzający Żydów z Hiszpanii; wywędrowało ich wówczas ok. 300 tys. do Maroka, Berberji, Włoch, Turcji i Portugalii. We Włoszech od czasów frankońskich żyli we względnie pomyślnych warunkach. Dopiero od XIII w. zmuszono ich do noszenia specjalnego stroju, a od XV w. ograniczono miejsce zamieszkania do getta; z Sycylii wypędzono ich w 1493 r. We Francji osiedlili się już w czasach Cezara. Dopiero po 843 r., a następnie w czasie wypraw krzyżowych zaczęły się prześladowania. Najsilniejsza fala we Francji przypadła na początek XIV w., gdy w 1306 r. wypędzono z niej przeszło 100 tys. Żydów. Podobne wypędzenie miało miejsce za Karola VI w 1394 r. Wygnani Żydzi schronili się do Niemiec, Włoch, a przede wszystkim do Polski. Podobnie jak we Francji przedstawiał się los Żydów w Anglii. W dniu koronacji Ryszarda Lwie Serce wielu wymordowano, grabiąc ich dobytek. Ostateczny cios Żydom zadał Edward I wypędzając ich w 1290 r. W Niemczech osiedlili się już w IV w. Zupełnie wolni trudnili się handlem, posiadali własne sądownictwo. Krwawe prześladowania w czasie wypraw krzyżowych spowodowały odpływ Żydów do Polski. Henryk IV wziął ich w opiekę, następni władcy oddali ich pod własne sądownictwo, nakładając za opiekę daniny. Żydzi wyłączeni z cechów trudnili się dobrym handlem i lichwą. W II poł. XIV w. wzrosły w Niemczech nastroje antyżydowskie. Na ziemiach moskiewskich osiedlili się Żydzi od X w. Po upadku państwa Chazarów w XV w. zostali wypędzeni. Ten sam los spotkał ich na Węgrzech w 1526 r.

CZASY NOWOŻYTNE

    We Włoszech inkwizycja poleciła spalić pisma żydowskie, Żydów zaś ograniczyła do mieszkania w gettach. Dopiero w zjednoczonym państwie włoskim uzyskali równouprawnienie. W Szwajcarii Żydzi zostali w XVII w. wypędzeni i dziś stanowią znikomy odsetek ludności. W Rosji po kilkakrotnych edyktach skazujących Żydów na wygnanie, to znowu zezwalających na ich powrót, pozwolono im w latach 1805-1809 na zamieszkanie w ziemiach rosyjskich, a nawet na zorganizowanie własnego szkolnictwa. Niemniej jednak wybuchały tu pogromy żydowskie, które spowodowały masowy odpływ Żydów do Palestyny, Anglii, Ameryki, Australii. W Anglii w czasach Cromwella zezwolono w 1655 r. na ich powrót, dziś cieszą się oni równouprawnieniem. W Niemczech w czasach nowożytnych powtarzały się częste prześladowania Żydów. Dopiero pod koniec XVIII w. dzięki Mojżeszowi Mendelssohnowi poprawił się ich los. Na początku XIX w. wszystkie niemal kraje zrównały Żydów pod względem prawnym. We Francji wielka rewolucja ogłosiła w 1791 r. równouprawnienie, Napoleon I nadał im samorząd. Za przykładem Francji, poszły: Holandia, Belgia i Dania. Dziś wszystkie cywilizowane państwa przyznały Żydom równouprawnienie.

JUDAIZM  - tym słowem powszechnie nazywa się religię wyznawaną przez Żydów, choć oprócz tego określenia funkcjonuje też inne - mozaizm, czyli religia mojżeszowa. Pierwsza z nazw odwołuje się do narodu Judy (Żydów), który ją wyznaje, druga przypomina o postaci największego proroka, Mojżesza, który na górze Synaj od samego Boga otrzymał tekst Tory. Tora (hebr. nauka, prawo) jest jednym z najważniejszych pojęć judaizmu. Odnosi się zarówno do Pięcioksięgu Mojżesza, jak i w znaczeniu szerszym do całej tradycji żydowskiej, gdyż tradycja, religia, obyczaje i rytuały żydowskie wywodzą się wprost z niej. Jest symbolem ścisłej więzi człowieka z Bogiem, poddania się prawom zawartym w tej księdze. Tekst Tory Żydzi otaczają największą czcią, wypływającą z przekonania, że jest to bezpośredni dar od Najwyższego i przekazanie życia według nadanych praw i nakazów. Jej hebrajska nazwa "Chumasz" wywodzi się od słowa "pięć", gdyż Tora składa się z pięciu głównych części, które w tradycji żydowskiej zostały zatytułowane od pierwszych słów rozpoczynających daną księgę (w nawiasach podano nazwy łacińskie):

1. Bereszit - Księga Rodzaju (Genezis),
2. Szamot - Księga Wyjścia (Exodus),
3. Waiikra - Księga Prawa (Leviticus),
4. Bamidbar - Księga Liczb (numeri),
5. Dewarim - Księga Powtórzonego Prawa (Deuteronomium)

    Pięcioksiąg jest pierwszą i podstawową częścią Starego Testamentu, w którego skład wchodzą jeszcze księgi prorockie i pisma - razem 24 księgi kanoniczne Biblii Starego Testamentu. Po zburzeniu świątyni w Jerozolimie najistotniejszym problemem stało się zachowanie tożsamości i świadomości narodowej. Do tej pory centrum kultu znajdowało się w Świątyni Jerozolimskiej, w której składano ofiary Bogu. Tam też żyli i działali kapłani. Gdy pozbawiono Żydów tego symbolu jedności, należało stworzyć zasady i normy religijne oraz etyczne, pozwalające zachować to, co dla każdego narodu najcenniejsze - tradycję i pamięć o własnej odrębności. Podjął się tego rabin Jocchanan ben Zakkaj, którego jak mówi legenda wywieziono z płonącej Jerozolimy na wozie pełnym zwłok. Tak ocalony, zgromadził wokół siebie uczniów i otworzył w mieście Jawneh szkołę rabinacką, w której zaczęto spisywać starą, liczącą kilkaset lat ustną tradycję, dotyczącą prawa, obyczajów, nakazów i zakazów zawartych w Torze. Tak powstała Moszna, która razem z dalszymi komentarzami, czyli Gemarą złożyła się na Talmud - potężny zbiór 63 ksiąg, usystematyzowanych w 6 podstawowych działów. Praca nad nimi trwała kilkaset lat. Ponieważ Talmud był tworzony równolegle w Palestynie i Babilonii, powstawały dwa odrębne dzieła - Talmud Babiloński, ukończony w VI w n.e., i Jerozolimski z V w n.e. Talmud poprzez komentarze do Tory stanowi zbiór norm szczegółowo regulujących życie wyznawców judaizmu. Poszczególne części dotyczą zasad utrzymania rytualnej czystości, zasad żywienia (koszer), obrzędów przypisanych każdemu świętu, zasad współżycia z innym ludźmi, a także przestępstw i wykroczeń przeciwko prawu oraz kar, jakie należy wymierzać.
    Judaizm jest pierwszą religią monoteistyczną uznającą jedynego, ponadczasowego, wszechmocnego Boga. Według Biblii każdy człowiek ma dar odróżniania dobra od zła. W razie jakichkolwiek wątpliwości powinno się szukać rozwiązania w Talmudzie lub próbować rozstrzygnąć je, prosząc o pomoc rabina. Istotną cechą judaizmu jest brak hierarchii i centrum religijnego, którą to rolę w chrześcijaństwie pełni Watykan z papieżem i hierarchią kościelną. Wyznawcy mozaizmu gromadzą się w gminach (hebr. Kehila) mających pełną autonomię i samodzielność organizacyjną. Na jej czele stoją rabin oraz kantor, do którego obowiązków należy i intonowanie pieśni i odmawianie modłów w synagodze. Gmina musi zapewnić wiernym możliwość życia zgodnego z nakazami religijnymi, dlatego też w każdej gminie znajduje się rytualna łaźnia, czyli mykwa. Bardzo ważną instytucją jest też rytualna rzeźnia. Najważniejszym budynkiem w gminie jest synagoga, czyli Bejt ha - Knesset, Dom Zgromadzenia. Pełni ona zarówno rolę domu modlitwy, jak też szkoły i miejsca spotkań przy omawianiu najważniejszych spraw dotyczących gminy.
    Od czterech tysiącleci judaizm zachował swoje podstawowe założenia. W dalszym ciągu pozostaje narodową religią Żydów. Religia ta nigdy nie prowadziła działalności misyjnej i nigdy nie dążyła do zdobycia wyznawców winnych grupach etnicznych.

JUDAIZM - CHRZEŚCIJAńSTWO 

BóG	Jahwe	Jeden Bóg w Trzech Osobach
ZAłOŻYCIEL	Mojżesz	Jezus Chrystus
ŚWIĘTE KSIĘGI	1.Stary Testament 2.Talmud.	1.Biblia:  - Stary Testament  - Nowy Testament
DOM MODLITWY	synagoga	kościół
DZIEń ŚWIĘTY	szabat (sobota)	niedziela
CECHY CHARAKT.	Oczekiwanie na przyjście Mesjasza	Oczekiwanie na powtórne przyjście Jezusa

    Według źródeł historycznych pierwszymi Żydami, jacy pojawili się na ziemiach polskich, byli kupcy przybywający tu już w X w. W okresie XI - XVII w. do Polski napływała ludność uchodząca przed prześladowaniami z Zachodu, tworząc największe skupisko Żydów w Europie - pod koniec XV w. było ich 30 tysięcy . Ich prawa i obowiązki określały wydawane przez rządzących przywileje, wśród których najważniejszy był statut Bolesława Pobożnego (1264 r.), potwierdzony przez Kazimierza III Wielkiego i kolejnych władców. Dzięki nim Żydzi uzyskali pozycję jakby odrębnego stanu. Oprócz bezpieczeństwa i wolności religijnych zapewniono im swobodę uprawiania handlu i działalności finansowo-gospodarczej, a także samorządność. Podstawę tej ostatniej tworzył kahał, czyli gmina wyznaniowa, autonomiczna w sprawach kultu i szkolnictwa, w pewnym zakresie także sądownictwa. W przeciwieństwie do innych państw nie słyszymy w Polsce o poważniejszych rozruchach antyżydowskich. Największym okrucieństwem w stosunku do nich wyróżnił się Bohdan Chmielnicki, przywódca powstania kozackiego z lat 1648-57, który kazał mordować tysiące Żydów na zajętych przez siebie terenach.

    Wzrost liczby ludności żydowskiej zmusiła władców polskich do regulacji jej statusu prawnego. Stało się to za sprawą kolejnych przywilejów królewskich, ograniczeń państwowo - religijnych, uchwalonych przez sejmy Rzeczpospolitej i synody kościelne. Na ich mocy powstały w ramach miast dzielnice żydowskie posiadające władzę. W celu usprawnienia podatków od Żydów król Stefan Batory utworzył w roku 1580 tzw. Sejm Czterech Ziem. Spełniał on nie tylko funkcje fiskalne, ale także sądownicze ustawodawcze i opiniotwórcze. Po koniec XVI w. na fali kontrreformacji doszło nie tylko do prześladowań protestantów, ale również do antyjudaistycznych zachowań. Żydzi stanowili łatwy cel tych ataków z powodu dużej konkurencyjności gospodarczej, odmiennego sposobu ubierania się, języka i religii. Oskarżano Żydów o profanację historii, rzekome mordy rytualne i czary. Kończyło się to na ogół procesami połączonymi z torturowaniem i śmiercią obwinionych. Władze miejskie z poparciem duchowieństwa, narzucały Żydom liczne ograniczenia gospodarcze i nadzwyczajne podatki. Zdarzyło się, że mieszczanie i studenci napadali na Żydów, grabiąc i niszcząc ich dorobek. Wydawano również liczne broszury i książki antyżydowskie.

    Upadek miast w XVII w. pogorszył sytuację ludności żydowskiej, pewna jej część przeniosła się na Ukrainę. Obejmowali tam m.in. arendy i uprawiali lichwę, co wzbudziło wkrótce niechęć miejscowej ludności. Sejm Czteroletni (1788-1792) pracował nad ustawami dotyczącymi położenia Żydów, w 1792 r. zapewniono im nietykalność osobistą. U schyłku XVIII w. 2/3 polskich Żydów żyło w miastach 1/3 uprawiała handel a 1/3 rzemiosło, mniej niż 1/6 żyła z szynkarstwa i arend.

    Podczas pierwszej wojny światowej Żydzi w Polsce ucierpieli znacznie ze strony rosyjskiej administracji, podejrzewającej ich o współpracę z niemieckim wrogiem. W wyniku wkroczenia niemieckich wojsk w 1916 r. rząd zniósł strefy osiedlenia. Wielu Żydów deportowano w głąb Rosji. Stosunki polsko - żydowskie pogorszyły się w znaczny sposób. W chaosie związanym z tworzeniem narodowego państwa po listopadzie 1918 r. znajdowały także ujście nagromadzone napięcia. Polscy kupcy i grupy studenckie piętnowały Żydów jako zwolenników Niemiec, socjaldemokratów czy bolszewików. Także w Polsce opublikowano w 1920 r. "Protokoły Mędrców Syjonu", które miały udowodnić istnienie rzekomego planu żydowskiego panowania nad światem. Ataki eskalowały bardzo szybko w stronę przemocy, zabójstw, egzekucji i pogromów. Miało w tym udział także polskie wojsko, zwłaszcza oddziały generała Józefa Hallera, który zdobył sobie wielką popularność w trakcie walk o odzyskanie niepodległości. Wielu Polaków potępiało te ekscesy, zajmując także publicznie stanowisko. Jednak w owym czasie, kiedy Polacy musieli walczyć o swą niepodległość i o granice, trudno było większości z nich zrozumieć i zaakceptować fakt, że Żydzi uświadomili sobie tymczasem swoją tożsamość narodową. Niezadowolenie z niedostatku, biedy i drożyzny kierowało się w owych latach niepokoju przeciw Żydom, których stereotypowo widziano jako chomikujących dobra lichwiarzy, deprawatów ludu lub których postrzegano jako politycznych wrogów, zwalczających nowy porządek. Galicyjscy chłopi zwracali się przeciwko Żydom i polskim właścicielom ziemskim, żądając radykalnej reformy rolnej. Był to niejako tradycyjny układ "podmalowany" teraz "nowoczesnym" argumentem, mówiącym o "bolszewickim spisku". Istniała jednak także dyskryminacja Żydów nie uciekająca się do przemocy. Jej przejawy można było znaleźć przy obsadzie publicznych stanowisk, w szkolnictwie, aż po próby procentowego ograniczenia dostępu do szkół wyższych. Zakaz pracy w niedzielę obniżał konkurencyjność Żydów, którzy tym samym musieli przerywać pracę na dwa dni. Wyrażała się tu również kościelna wrogość wobec Żydów. Na rzecz przyznawania w Polsce praw Żydom zaangażowały się, w ramach pokojowych rokowań w Wersalu, Wielka Brytania, Francja i Stany Zjednoczone. Wystąpienie narodowego demokraty Romana Dmowskiego, który chciał te prawa ograniczyć, a także antyżydowskie ekscesy, pozostawiły po sobie trwałe wrażenie. 28 czerwca 1919 r. Polska podpisała traktat, obejmujący m.in. ochronę ludności żydowskiej. Fakt ten nie przysporzył Żydom sympatii w kraju, wręcz odwrotnie, ściągnął nową falę antyżydowskich nastrojów. Wzmagał się istniejący zawsze ukryty antysemityzm ze strony politycznej prawicy. Szczególnie wybijali się tu narodowi demokraci, a zwłaszcza Dmowski i gen. Haller. W nowej Rzeczypospolitej także Żydzi zaczęli organizować się w partie polityczne o różnych odcieniach. Organizacją, która pośród wszystkich żydowskich partii szczególnie zdecydowanie popierała zasadę "do - ikejt" ("tutejszość") była żydowska Partia Ludowa, którą utworzono w 1916 r. specjalnie na Polskę, obok odpowiedniej organizacji rosyjskiej. Uznawanym autorytetem duchowym był Szymon Dubnow. Polsko - żydowskie sprzeczności, z antysemityzmem jako narzędziem objawiły się szczególnie wyraźnie podczas wyborów 1922 r. i wydarzeń będących ich wynikiem. Mimo to w następnych latach fala jawnego antysemityzmu opadła.

     W Rzeczypospolitej Polskiej żyło mniej więcej trzy miliony Żydów, co oznaczało około 10 % ogólnej ludności. W wielkich miastach stanowili oni jedna trzecią mieszkańców, zaś w wielu miejscowościach na wschodzie Polski - większość. Najwięcej Żydów pracowało w przemyśle i rzemiośle (42 %), podobnie jak w handlu (37 %). 5 % pracowało w transporcie i łączności, po 6 % w wolnych zawodach, w administracji lub jako służba, a 4 % w rolnictwie. Kultura żydowska przeżywała swój rozkwit, w zwłaszcza język jidysz, co znalazło odbicie w licznych dziełach literackich, inscenizacjach teatralnych i w żydowskiej prasie. W roku akademickim 1921/1922 Żydzi stanowili około 25 % studentów, natomiast w roku akademickim 1938/1939 już tylko 8 %. W 1937 r. rząd zezwolił na tzw. "polonizację gospodarki", realizowaną środkami bojkotu ze strony oficjalnych instytucji i Kościoła katolickiego. Już w 1936 r. zawężono możliwość przeprowadzenia rytualnego uboju przez Żydów, muzułmanów i Karaimów do określonych terenów. W latach 1932 - 1939 ponownie wielu Żydów wzięło udział w akcji Piątej Alii. Jednak w 1936 r. mandatowe władze brytyjskie zamknęły granice i do Palestyny można było się dostać prawie wyłącznie nielegalnie. Niedługo potem, gdy 1 września 1939 r. niemieckie oddziały napadły na Polskę, Żydzi stanęli do obrony w jednym szeregu z pozostałą ludnością Polski. "Żydów warszawskich ogarnął entuzjazm, żywo przypominający rok 1861, erę zbratania", pisał żydowski historyk Emanuel Ringelblum. Obok licznych datków, udziału w organizowaniu obrony cywilnej i pomocy dla rannych, Żydzi uczestniczyli także w pracach przy budowaniu umocnień, nawet w szabas.

    Po zwycięstwie niemieckiego Wermachtu wielu Żydów - podobnie jak i innych obywateli - zbiegło do Związku Sowieckiego. Czekał ich tam niepewny los. Chociaż część z nich udała się dalej do Palestyny, to wielu z tych, którzy pozostali w ZSRR, padło ofiarą stalinowskiego terroru, wywózek i pracy w straszliwych warunkach.

    Nie od początku było jasne, co należy rozumieć pod pojęciem "zagłady" Żydów. Już w 1919 roku Hitler mówił o "wydaleniu Żydów z naszego narodu" , a w 1924 roku w "Mein Kampf" o zagazowaniu, a ponadto o wytępieniu "pasożytów" i "robactwa". Podobnie formułował to naczelny ideolog Rosenberg, który postrzegał Żydów jako wampiry, trucicieli krwi i politycznych spiskowców-naturalnie bolszewickich. Uważał więc, że należałoby ich wyniszczyć.

    Po dojściu nazistów do władzy zaczęto niemieckich Żydów pozbawiać krok po kroku ich praw.

    Od przełomu lat 1938/39 odpowiedzialną za politykę wobec Żydów była z polecenia Goringa SS, która próbowała rozwiązać problem dzięki dokonaniu jasnej "rasowej" separacji przez deportację. Gdy dyskryminacja przybrała na sile, emigrować zaczęli przede wszystkim ludzie dysponujący kapitałem. Pod koniec lat trzydziestych drogę tę obierało przeciętnie dwadzieścia trzy tysiące osób rocznie. W Polsce w tym samym okresie liczba ta wynosiła już sto tysięcy. Zresztą wyniki międzynarodowych konferencji na temat uchodźstwa i niechętne poparcie dla żydowskiej emigracji ze strony krajów zachodnich nie ułatwiały decyzji o wyjeździe.

     Gdy Żydzi utracili już swoje prawa i w zasadzie także oddali majątek-około siedemdziesięciu procent czynnych zawodowo nie mogło już wykonywać swojej profesji-SS uznała, że nadszedł czas na deportację. Do końca października 1941 roku udało się nakłonić do emigracji jedną trzecią żydowskiej ludności.

    Po zdobyciu Polski w 1939 roku polityka wywierania nacisku w celu zmuszenia do emigracji stawała się coraz trudniejsza. Nie sposób było ulokować prawie trzech milionów polskich Żydów za granicą, zwłaszcza, że tam także ich nie chciano. Utworzone do tego celu specjalne oddziały SS od początku obchodziły się z nimi bezwzględnie. W ten sposób "trenowano" ich eksterminację. Pojawiły się przy tym plany umieszczenia wszystkich Żydów, których można było pojmać, w rezerwacie na południe od Lublina. Pierwsze deportacje rozpoczęły się na początku 1940 roku. Jednak instancje partyjne uniemożliwiły to przedsięwzięcie, nie chciano żadnych Żydów w obrębie niemieckiego "lebensraumu".

    Postanowiono stworzyć żydowskie państwo na Madagaskarze, w miarę możliwości pod niemieckim zwierzchnictwem. Himmler preferował ten plan, postrzegał bowiem (jeszcze wówczas) masowe mordowanie Żydów za "niegermańskie", Hitler natomiast sondował sprawę u Musoliniego. Jednak przebieg działań wojennych pokrzyżował te plany.

    Latem 1941 roku narodziła się decyzja o systematycznej, masowej eksterminacji, którą Hitler-wypowiadając jednocześnie wojnę Stanom Zjednoczonym-podniósł w grudniu tego samego roku do rangi decyzji konstytucyjnej. "Konferencja w Wannsee", która odbyła się 20 stycznia 1942 roku, obradowała nad sposobami organizacji zagłady, która miała być prowadzona na całym terenie sprawowania władzy przez nazistowski reżim. Od wiosny 1942 roku czynne były komory gazowe w Auschwitz, do którego dołączyły licznie kolejne obozy zagłady. Prawie sześć milionów Żydów padło ofiarą "ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej".

    Nie sposób opisać życia Żydów pod okupacją niemiecką, w gettach i obozach. Zmuszano ich do utworzenia rad żydowskich, które zajmowały się organizowaniem administracji, aż po kompletowanie transportów do komór gazowych. Niektóre z nich próbowały ratować życie mieszkańców getta, starając się przekonywać nazistów o tym, że wykonywane przez nich wykwalifikowane prace są niezbędne.

    Na początku 1942 roku w warszawskim getcie mieszkało jeszcze około czterystu tysięcy Żydów. Spośród zdolnych do pracy, czterdzieści siedem procent było zatrudnionych w rzemiośle, dwadzieścia cztery procent w handlu, pięć procent w przemyśle i dwadzieścia cztery procent w pozostałych gałęziach gospodarki. Z powodu panującego głodu umieralność od 1941 roku wzrastała bardzo szybko.

    Część Żydów próbowała stawiać zbrojny opór. W gettach wybuchały powstania: w Warszawie-od kwietnia do maja 1943 roku, we Lwowie-w czerwcu 1943 roku, w Białymstoku-w sierpniu, w Wilnie-we wrześniu 1943 roku. Wszystkie krwawo stłumiano. Tylko nielicznym powstańcom udało się ujść z życiem.

    Od dawna już obiegowy stereotyp przedstawiał Żydów, zwłaszcza ze Wschodu jako służalców i tchórzy. Ich historia dowodzi, że w określonych sytuacjach potrafią walczyć i stawiać opór. Jednak zbrojny czyn nie był uważany za cnotę. Z reguły odpowiedzią na przemoc była cierpliwość. Kryło się za tym zaufanie do woli Boga i wiara w przyszłe zbawienie, a więc inny rodzaj świadomości-uznający wyższe wartości niż waleczność, jak chociażby uczoność-a także zrozumienie bezsensu przemocy. Przemoc zawsze rodzi przemoc. Te doświadczenia determinowały także zachowanie się w czasach nazistowskich. Rozmiar mających dopiero nastąpić akcji eksterminacyjnych był niewyobrażalny. Nie sposób było zorganizować jakikolwiek opór.

    Z pewnością w gettach i obozach zagłady dochodziło do prób zapewnienia sobie mniejszych lub większych korzyści, czy wręcz ratowania swojego życia kosztem innych. Któż dzisiaj może wydawać o tym osądy. Jednak w postawie chasyda, który szedł na śmierć z modlitwą "Szma Israel" ("Słuchaj Izraelu") i wyznaniem wiary w jedynego Boga na ustach, kobiety, która, nie chciała zostawić męża samego w jego ostatniej drodze, nauczyciela i wychowawczyni, którzy towarzyszyli dzieciom idąc z nimi do komór gazowych i pocieszali je, człowieka, który niemal oszalał ze strachu, pozwolił bezgranicznie się upokarzać i kopał swój własny grób, chociaż dobrze wiedział, co go czeka, jest tyle samo godności, co w walce przeciw mordercom.

    Tragiczne doświadczenia narodu żydowskiego w okresie II wojny światowej stały się także udziałem uszewskich Żydów. Do połowy 1941r. wszyscy Żydzi powiatu brzeskiego znaleźli się w gettach. Rodziny żydowskie opuszczały Uszew, nie zdając sobie sprawy z tego, że przejdą piekło obozów, komór gazowych, poniżenia. Mieszkańcy Uszwi wiedzieli o zakazie udzielania jakiejkolwiek pomocy Żydom pod karą śmierci. Takie były założenia władzy niemieckiej. Rzeczywistość jednak potwierdziła, że człowiek ratując drugiego człowieka może wznieść się ponad zakazy i ponad strach o własne życie.

    Czy Polacy mogli bardziej pomagać Żydom w czasie II wojny światowej? Sprawa ta jest przedmiotem zażartych dyskusji tak samo w Polsce, jak i pomiędzy samymi Żydami. Panuje zgoda co do tego, że polskie organizacje pomagające Żydom były w Europie czymś wyjątkowym, że istniało wiele akcji indywidualnej pomocy. W żadnym innym kraju nie ma tak wysokiego udokumentowania odsetka osób, które pomagały Żydom. Dowodzi tego dobitnie lista uhonorowanych przez instytut pamięci narodowej Yad Vashem w Jerozolimie. Mimo to niektórzy reprezentują pogląd, że taka postawa była wyjątkiem. Skłonności antysemickie zawsze miały odgrywać decydującą rolę, a stosunki polsko-żydowskie nadal cechował dystans. Także w podziemiu i zbrojnym ruchu oporu niewiele było kontaktów. W każdym razie trzeba uwzględnić, że liczne próby niesienia pomocy albo pozostały nieznane albo nie przyniosły skutku i że wielu ludzi, ze strachu przed nazistowskimi represjami, nie odważyło się swojej gotowości do udzielenia pomocy przeobrazić w czyn. Kto w jakikolwiek sposób pomagał Żydom, musiał się liczyć z karą śmierci. Prawie każda polska rodzina drżała o kogoś przebywającego w obozie koncentracyjnym, więzieniu czy na przymusowych robotach. Ciągłe łapanki, publiczne egzekucje czy palenie całych wsi nie pozostawały bez skutku.

    Trwająca od ponad tysiąca lat historia polskich Żydów jest częścią dziejów Polskich i tym samym skłania do refleksji. Kulturowo różne narodowości: polska i żydowska - mogą się wzajemnie dopełniać i wzbogacać. W tym kierunku zmierza działalność wielu instytucji w Polsce. W Krakowie (Katedra Judaistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego) i w Warszawie (Żydowski Instytut Historyczny, Centrum Badania i Nauczania Dziejów i Kultury Żydów w Polsce Uniwersytetu Warszawskiego) funkcjonują ośrodki naukowe, zajmujące się badaniem historii i kultury Żydów. Od 1988 r. w Krakowie są organizowane Festiwale Kultury Żydowskiej, które na krakowski Kazimierz - dawną dzielnicę żydowską, przyciągają tysiące ludzi. W połowie lat 80 -tych rozpoczęto szeroko zakrojone prace konserwatorskie, mające na celu ratowanie zabytków żydowskich, wspomagane przez wiele międzynarodowych fundacji. Zapoczątkowano także program wymiany młodzieży z Polski i Izraela. Inicjatywa ta oznacza z pewnością nowy etap w stosunkach polsko - żydowskich.

    Jak pani zapamiętała Wojciecha Kotfisa?

Ja Wojciecha Kotfisa nie znałam osobiście tylko ze zdjęcia. Był bardzo podobny do mojego męża Andzeja.

    Jaki był Wojciech Kotfis?

Miał siedmioro dzieci. Był wysoki i prościutki jak świeca. Służyw w wojsku austriackim. Miał gospodarstwo. On był taki "panek". Służył już do mszy św. będąc już żonatym. Do kościoła mało chodził, ale jak już szedł, to ubierał białe rękawiczki, garnitur, zabierał laskę i kapelusz.

    Ludzie mówili że był "inny", dlaczego?

Widzieli w nim filozofa, kogoś lepszego. Był bardzo mądrym człowiekiem jak na tamte czasy. Był oczytany, miał bardzo dużo książek, czytał gazety. Przychodzili do niego księża i mądrzy ludzie, szychy, urzędnicy i wymieniali się książkami. Interesował się polityką. Umiał mówić po niemiecku. Był dobrym chłopem.

    Jakim był ojcem?

Z żoną się lubili, szanowali się, chociaż był surowy dla niej i dla dzieci. Porobił wszystko w polu, przygotował np. rządki pod ziemniaki, a później żona zabierała dzieci i sadzili, a on do altanki, książki wyrozkładał, gości się naschodziło. Tym się zajmował. Jeszcze nikt nie wiedział, czy będą samoloty górą lecieć, że będzie wojna, a on już wiedział. Nie wiem, gdzie podziały się te książki. Wymagał od dzieci i od żony, wszystko musiało być porządnie zarobione. Był pedantem. Wpajał dzieciom szacunek dla ojczyzny i człowieka. Jego syn Andrzej walczył we Francji.

    Proszę opowiedzieć o tragicznej śmierci Wojciecha Kotfisa?

Pomagał Żydom, którzy mieli bunkier na pagórku około kilometra od jego domu. Przychodzili do niego wieczór pojeść sobie, żona piekła dla nich chleb, nosiła im jedzenie. Niemcy przyszli najpierw na zwiady. Siedzieli na ławce i rozmawiali z Kotfisem. Jeden na pożegnanie zasalutował. W dzień rozstrzelania przyszło 4 Niemców z psami. Najpierw zobaczyli chłopca -Żydka. Później musieli zauważyć innych. Poszczuli ich psami: zastrzelili Żydówkę z dzieckiem. Później rozmawiali z Kotfisem. Jeden schował się za gruszą. Śmiał się. Gdy się żegnali, ten stojący za gruszą strzelił i zabił go na miejscu. Żona była wtedy w domu. Wyszła i zobaczyła zastrzelonego męża. Ją też zawołali. Broniła się i zwalała wszystko na męża. Ciało zaniosła do stodoły zawinęła w prześcieradło. Na drugi dzień pochowali go na cmentarzu, m.in. chował go Jan Warkocz. Ciała Żydów pochowali w fosie. Później kazali wywieźć je gdzieś na "Kierków" [cmentarz żydowski, brak tam jakichkolwiek śladów].

    Co się stało z bunkrem?

Jeszcze 25 lat temu były jego szczątki. Dom Kotfisa został rozebrany. Koło domu było pole, które ojciec Wojciecha Kotfisa otrzymał od Austriaków za udział w jakiejś wojnie. Teraz wszystko zarosło.

    Przed wojną w Uszwi mieszkało kilka rodzin żydowskich. Jak wyglądało ich życie?

W Uszwi mieszkał "Kołma" na Rynku, "Mosiek", Chaskiel, "Cielicka", "Drożdżos". Mieli sklepy, jatki z mięsem, konie chowali, jeździli do Tarnowa i Nowego Sącza, wozili towary: zboże, piwo. W sklepach dawali na bórg do pół roku, a jak nie płaciłeś, zabierali majątki. U Szimka była karczma. W ich święta nawet w piecu nie palili, tylko świętowali. Mieli swoją bożnicę. Szkodliwi nie byli, nikomu nic nie mówili. Do szkoły dzieci chodziły tak jak i wy. Na lekcji religii dzieci wychodziły. Nieraz ksiądz mówił Jankowi od Chaskla, żeby nie uciekał, to został. Ubierali się normalnie. Mężczyźni byli wygoleni, tylko "Szimek" miał długą brodę.

    Jak traktowali Żydów mieszkańcy Uszwi?

Tak jak Polaków. Oni wychodzili do ludzi, ludzie do nich. Nikt się nie wtrącał, tyś jest Żydem, a ja Polakiem.

    Jaki był los Żydów po wybuchu II wojny?

Ani jeden się nie wrócił. Wszystkich pozabijali i wyjechali. Chaskiel został i ukrył się w lesie.

    Jaka była rodzina Chaskla?

Syn Janek, córka chodziła do trzeciej klasy i jeszcze była jedna malutka. Chaskiel miał ładną żonę, damę. Dobra była. Jak się dziecko skaleczyło, to nogę owinęła. Na niektóre dzieci pokrzyczała, czemu się biją.

    Czy Chaskel z rodziną od razu ukrywali się w bunkrze?

Najpierw po pustych domach. Tam, gdzie wiedzieli, że ich ludzie nie wydadzą. Może byliby przetrwali, bo był rok 44, na jesieni, a Niemcy w styczniu zaczęli uciekać. Najpierw żona Chaskla przebywała długo z dziećmi na Kątach. Babcia Karasionka ulitowała się nad nią. Miała kuchenkę i tam mieszkała. Ludzie wiedzieli, ale nikt się nie wtrącał w takie sprawy. Ich bunkier był ukryty, miał wymiary 4 x 4 m. Palili w nim w zimie. Kopali ziemniaki na polach. My dzieci pierwsze zauważyłyśmy, ale nikt nie mówił.

    Kim był Wojciech Kotfis?

Mieszkał w polu. Miał gospodarstwo, 3 morgi pola. Był wysoki, około 2 metrów. Żydzi do niego przychodzili, zagrzali się, ugotowali sobie coś.

    Co pani wie na temat rozstrzelania Żydów w Uszwi?

Szło czterech Niemców, trzech Polaków, policjanci z karabinami i pies. Ja z bratem pasłam krowy. Słyszałam strzał. Mówili, że najpierw zabili małą Żydówkę, która zbierała borówki. Potem zabili matkę z najmłodszą dziewczynką. Chaskiel z Jankiem uciekli. Pinkasa dobili na łąkach. Później nie było słychać o nich, ale Chaskiel się tu nieraz plątał. Jak stoi dom Kamyckiego, to on nieraz przesiedział przez noc na strychu. Nieraz szedł, ja go widziałam, wieczór jak byłam u macochy. Ktoś pukał do drzwi. Macocha się odzywa: Kto tam?- Ja swój. Przyszedł późno, ale macocha go wpuściła. Dała mu trochę chleba, ale prosił, żeby nikomu nie mówić. Ktoś mówił, że Chaskiel zginął w Gródku jak przechodził przez gościniec. Kotfisa też rozstrzelali razem z Żydami. Często siedział w altance. Świadkiem była żona. Mówiła do Niemców " zabiliście mi pieska", a oni odpowiedzieli : "Tego na dwóch nogach". Żona opowiadała, że siadła na podwórku i rozpłakała się. Doszła do rodziny na Rynku. Kotfis został pochowany w wale na cmentarzu. Mszy pogrzebowej nie było. Owinęli go w płachtę i pochowali. Kto chował Kotfisa i Żydów nie wiem.

    Dziękujemy za rozmowę.

     Ile rodzin żydowskich mieszkało w Uszwi ?

"Kołma", Chaskiel, Szimek "Drożdżos", Kiwa - pięć rodzin.

     Czym zajmowali się uszewscy Żydzi ?

Handlem, mieli sklepy. Kołma i Szimek obrabiali pole, zajmowali się gospodarstwem. W obecnym państwa domu mieszkała rodzina żydowska. Jacy to byli ludzie? Dobrzy, spokojni, uczciwi. W tym domu mieszkały 4 osoby przez 3 lata. Żydówka była krawcową. Miała dwoje dzieci. Jak odwoziłam do Zakliczyna na początku wojny na pamiątkę zostawili mi szafę, którą mam do dzisiaj.

    Czy Żydzi mieli swój kościół ?

Tak. Modlili się u Szimka. Tam im nikt nie przeszkadzał, nikt tam nie chodził. Dzieci żydowskie chodziły razem z polskimi do szkoły z wyjątkiem religii. Na tę godzinę wychodziły.
Jak mieszkańcy Uszwi współżyli z Żydami, co o nich myśleli ?

Żyli normalnie. Tak jak każdy, jeden z drugim. Nie mieli złośliwości do Żydów. Chaskiel interesował się handlem, Kiwa także. Żyli z ludźmi jak Bóg przykazał .

     Jaki był los rodzin żydowskich po wybuchu wojny ?

Wszyscy byli "spędzani" do getta. Gdy wyjeżdżali, nie myśleli, że pojadą na takie mordy. Polacy bali się spotykać z Żydami. Niemcy ogłosili przez gminę, żeby nie ukrywać Żydów i powiedzieć, jeśli wie się o ich ukrywaniu.

     Czy mieszkańcy Uszwi wiedzieli o tym, że w Grabalinach ukrywają się Żydzi?

W Grabalinach ukrywała się rodzina Chaskla. Mieszkali wcześniej tam, gdzie jest dzisiaj sklep u Pawełka. Do czasu wyszukania przez Niemców, nikt z wyjątkiem Kotfisa nie wiedział.

     Kim był Wojciech Kotfis i w jaki sposób pomagał Żydom?

Kotfis był rolnikiem. U niego w domu wypiekali chleb i gotowali.

     Co może Pan powiedzieć o rozstrzelaniu Żydów i Wojciecha Kotfisa w 1944 roku ?

Nic. Wiedziałem, że była obława, ale udziału w tym nie brałem. Z opowiadań wiem, że była obława przez Niemców i Polaków, którzy obowiązkowo musieli brać udział w tej nagonce. Tam byli Żydzi rozstrzelani i pochowani, ale gdzie nie wiem. Nie wiem też, kto chował Kotfisa i gdzie.

    Kto doprowadził żandarmerię ?

Policja polska musiała iść, ale kto ich wydał nie wiadomo. Składano winę na różnych, ale to wszystko nieprawda. Uratował się Chaskiel i jego przybrany syn Janek. Uciekali prawdopodobnie na Kobyle. Chaskiel był postrzelony i umarł, Jan jeszcze żył i odwiedzał nocą Uszew. Ktoś go tam widział.

     Co się stało z majątkiem Żydów ?

Były kupowane przez wójta i innych ludzi. 

Dziękujemy za rozmowę.

Co pani może powiedzieć na temat Żydów, którzy kiedyś mieszkali w Uszwi?

To był Chaskel, "Szimek" (jego syn chodził ze mną do szkoły, jak była religia, to wychodził), "Kołma", "Drożdżos", bo miał drożdże. Żydzi zajmowali się handlem, skupem mleka, z którego robili sery i sprzedawali w Brzesku. U "Szimka" była bożnica. W sobotę świętowali i choćbyś na kolanach klękał, Żyd ci nic nie sprzedał. W Brzesku byli sami Żydzi. Mieli wszystkie sklepy. Sprzedawali nawet różańce i książeczki do modlenia. Adwokat był Żydem, sędzia był Żydem. Wszyscy się uczyli, bo mieli za co. Ci Żydzi z miasta wymądrzali się. Mówili do Polaków: "Wasze są ulice, nasze kamienice". W czasie wojny zrobili w Brzesku getto, a później wywieźli Żydów do Oświęcimia.

Jak mieszkańcy Uszwi traktowali Żydów?

Jak wszystkich. Nikt im nic nie mówił. Dzieci żydowskie bawiły się z polskimi. Chłopcy czasem podśmiechiwali się z Żydów. Ja traktowałam Żydów i Polaków jednakowo. Żydzi nic mi nie byli winni.

Znała pani Chaskla Goldberga?

Miał sklep, nie był obraźny. Jak trzeba było, to "zborgował". W czasie wojny ukrywał się w Grabalinach. Pomagał mu Kotfis.

Znała pani Wojciecha Kotfisa?

Tak, niedaleko jego domu mieliśmy pole. On orał krowami, bo nie miał koni. Miał sad. Nie chodził do kościoła. Jak się poszło po coś do niego, to pożyczył, odzywał się. Niemcy zabili Żydów i jego. Pochowali go bez trumny. Tyle wiem.

Dziękujemy za rozmowę.